Arsa alırken satıcıya hangi soruları sormalıyım?

Dördü şart: güncel tapu kaydı (vasıf, hisse, şerh), yazılı imar durumu, çap/plan örneği (sınır ve yol cephesi) ve satıcının malik/vekâlet teyidi. Bu dördü tamam değilse pazarlık başlamaz.

En sık hatalar şunlardır: parseli yerinde görmeden almak, imar durumunu belediyeden yazılı sorgulamamak, tapu ve takyidat (şerh/ipotek/haciz) belgesini okumamak, hisseli veya vekaletli satışın riskini atlamak, kaparoyu erken ve elden vermek, sözlü vaade güvenmek ve yol-su-elektrik altyapısını hazır varsaymak. Her biri, alım öncesi tek bir resmî kontrolle önlenebilir.

Evet, olabilirsin. Sattığın arsada üçüncü kişi üstün hak çıkarsa (zapt) ya da gizli bir kusur varsa satıcı sorumlu olur. 'Görüldüğü gibi satıldı' kaydı seni korur, ama bir kusuru veya hakkı bilerek gizlemişsen bu kayıt geçersiz sayılır. En sağlam korunma: her şeyi baştan yazılı ve açık koymak.

Elinizde il, ilçe, mahalle ile ada ve parsel numarası varsa arsanın yerini birkaç dakikada ve ücretsiz bulabilirsiniz. En hızlı yol TKGM'nin Parsel Sorgu uygulamasıdır (parselsorgu.tkgm.gov.tr): numaraları girdiğinizde parselin harita üzerindeki konumunu, sınırlarını, yüzölçümünü ve niteliğini gösterir. Kamuya açık bu ekranda kimin malik olduğu, fiyat gibi kişisel bilgiler KVKK gereği görünmez; malik bilgisini yalnız kendi taşınmazınız için e-Devlet'ten görebilirsiniz.

Evet, sahibi olduğun arsayı bankaya ipotek verip karşılığında kredi (çoğu bankada "ipotekli ihtiyaç kredisi" ya da "arsa/tarla kredisi" adıyla) kullanabilirsin. Ama bu her arsa için değil: banka önce SPK/BDDK yetkili bir değerleme kuruluşuna arsayı ekspertiz ettirir ve kredi tutarını, arsanın değerinin bir oranıyla (arsada uygulamada çoğunlukla yüzde 50-70 aralığı) sınırlar. İmarlı, müstakil (tam) tapulu, üzerinde haciz/şerh olmayan arsaya kredi kolay çıkar; imarsız arsa, hisseli tapu ve tarla vasfı krediyi ciddi biçimde zorlaştırır, çoğu zaman reddedilir.

Doğrudan arsa satışında tapu müdürlüğünde ayrı damga vergisi ödenmez; asıl masraf tapu harcıdır (genelde satış değerinin %4'ü, %2 alıcı %2 satıcı). Damga vergisi yalnız noterde satış vaadi sözleşmesi gibi ayrı belgelerde gündeme gelir.

Satışa yasal engel yok, ipotekli tapu devredilebilir. Ama ipotek toprakla birlikte size geçer; borç ödenmezse arsa icradan satılabilir. Güvenli yol, satış bedeliyle borcu kapattırıp ipoteği tapuda sildirmek (fek), devri ondan sonra almaktır.

Eksper tapu kaydına, imar durumuna ve çevredeki emsal satışlara bakar, parseli yerinde görür. Rapor çoğu dosyada birkaç iş gününde çıkar. Değer düşük gelirse banka krediyi kendi raporundaki değere göre hesaplar; aradaki farkı sen tamamlarsın.

İhaleyle mülkiyet sana geçince borçlunun ipotekleri ve hacizler kural olarak tapudan silinir (mülkiyet İİK m.134, terkin m.135). Ama mükellefiyet listesinde "alıcıya kalır" denen geçit, intifa, kira gibi ayni yükler ve sit, kamulaştırma gibi kamu kısıtlamaları silinmez, seninle kalır. Önce şartnameyi oku.

Evet, 1 Temmuz 2023'ten beri taşınmaz satışı noterde de yapılabiliyor. Noter, TAKBİS üzerinden tapu kaydını ve takyidatı sorgulayıp sözleşmeyi sisteme işler, mülkiyeti geçiren tescili yine tapu müdürlüğü tamamlar. Ama noter parselin imarını, zeminini veya gerçek değerini onaylamaz; o kontrolleri imzadan önce sen yaptırırsın.

Kural olarak korunursunuz: tapu siciline iyiniyetle güvenip alan üçüncü kişinin kazanımı, kayıt sonradan yolsuz çıksa bile ayakta kalır (TMK md. 1023). Ama bu koruma mutlak değildir; iyiniyetli sayılmak için hisse, şerh ve dava kaydını sormak gibi gereken özeni göstermeniz beklenir. Özeni atlayan kişi 'sicile güvendim' korumasından yararlanamaz.

İpotekli arsanızı satmanız mümkündür; ipotek arsanın üzerinde kalır ve tapuyla birlikte alıcıya geçer, bunun için ipotek alacaklısının izni gerekmez ama tapu müdürlüğü durumu alacaklıya bildirir. Haciz farklıdır: haciz şerhli arsayı devredebilseniz de arsa hacizli olarak geçer, alacaklı icradan sattırma hakkını korur ve alıcı çıkmaz. İki durumda da güvenli yol, borcu satış anında kapatıp şerhi kaldırmak ya da alıcıyla kalan borcu açıkça yazılı olarak anlaşmaktır.

Anlaşma sonrası evrak ve takyidat (şerh/haciz) temiz, taraflar hazır ve harçlar ödenmişse, tapu devri Web-Tapu üzerinden başvuru ve randevu ile çoğu zaman birkaç gün içinde, hatta bazen aynı gün tamamlanabilir. Devirde 492 sayılı Harçlar Kanunu gereği satış bedeli üzerinden alıcı ve satıcı ayrı ayrı binde 20 tapu harcı öder. Şerh, haciz, ipotek, vekalet ya da yabancı uyruklu izin gerektiren durumlar süreyi haftalara uzatabilir.