Arsamdan kamulaştırma yapılmadan yol, park ya da hat geçirildi; tazminat alabilir miyim?

Burada iki ayrı durumu birbirinden ayırmak şart, çünkü açılacak dava ve gidilecek mahkeme değişiyor. Birincisi FİİLİ el atma: idare gelmiş, arsanızın üstünden yol geçirmiş, park yapmış, altından ya da üstünden hat (su, kanalizasyon, enerji nakil hattı, doğalgaz) geçirmiş; yani fiziksel olarak toprağa dokunmuş ama kamulaştırma kararı alıp bedelini ödememiş. İkincisi HUKUKİ el atma: fiziksel bir yapı yok, ama imar planında arsanız yola, yeşil alana, okula ayrılmış (donatıda kalmış) ve yıllardır uygulanmayıp elinizi kolunuzu bağlamış. Sizin sorduğunuz, kepçenin girdiği, betonun döküldüğü fiili el atma.

Fiili el atmada hukuk sizden yana. Kamulaştırmasız el koyma haksız fiildir; idare usulüne uymadığı için mülkün karşılığını size ödemek zorundadır. Malik olarak, taşınmazın bulunduğu yer ASLİYE HUKUK mahkemesinde bedel (tazminat) davası açarsınız; bu iş idare mahkemesinin değil, adliye mahkemesinin işidir. Önemli nokta: bedel el atmanın yapıldığı eski tarihe göre değil, dava tarihindeki güncel rayice göre belirlenir, yani bugünkü değerini istersiniz. Bedel ödendiğinde el atılan kısmın mülkiyeti idare adına tescil edilir; yani o kısmın toprağı size kalmaz ama karşılığını alırsınız. Ayrıca geçmişe dönük kullanım karşılığı (ecrimisil) de gündeme gelebilir. Anayasa Mahkemesi, bu tür el atmalarda malikin hakkını yıllarla sınırlayan zamanaşımı düzenlemesini mülkiyet hakkının özüne dokunduğu için iptal etmiştir; yani yıllar geçti diye peşinen 'hakkım yandı' demeyin, dosyanızı bir hukukçuya baktırın.

Süreç şöyle işler: önce tapunuzun hâlâ üstünüzde olduğunu ve o kısma fiilen el atıldığını belgeleyin (tapu kaydı, kadastro/aplikasyon, çap, fotoğraf, varsa belediye/idare yazışması). İdareye başvurup uzlaşma denenir; sonuç çıkmazsa dava yolu açılır. Mahkeme bilirkişiyle keşif yapar, el atılan metrekareyi ve güncel rayici tespit eder. Eski tarihli el atmalarda (özellikle uzun yıllar önce fiilen kamu hizmetine ayrılmış taşınmazlarda) 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun geçici 6. maddesi ayrı ve öncelikle uzlaşmayı esas alan özel bir usul öngörür; hangi rejime girdiğiniz el atma tarihine göre değişir. Eğer sizinki fiziksel değil de imar planından kaynaklı hukuki el atmaysa, görevli yargı yeri için kural olarak idare mahkemesi gösterilir; ancak bu konuda içtihat dalgalı olduğundan görevli mahkeme baştan mutlaka güncel duruma göre belirlenmelidir. Bu ayrımı doğru kurmak davanın seyri için önemlidir.

Bir arsa alırken de bu bir kontrol kalemidir: üzerinden yol, park, ENH ya da hat geçen bir parselde, satıcının 'devlet bir gün öder' sözüne değil, tapudaki şerhlere, imar planındaki fonksiyona ve fiili duruma bakın; bazen değer düşer, bazen dava hakkı olan bir alacak devreder. Şunu net söyleyeyim: buradaki hukuki durum dava tarihine, el atma tarihine, taşınmazın niteliğine ve idarenin işlemine göre parselden parsele değişir; verdiğim çerçeve yol göstermek içindir, sizin dosyanızın cevabı değildir. Kesin durum için tapu kaydınızla belediye ve ilgili idareye danışın, mutlaka bir taşınmaz avukatıyla çalışın; bu bir bilgi metnidir, hukuki ya da yatırım tavsiyesi değildir.