Arkeolojik sit alanının kaçıncı derecesinde yapı yapılabilir (1., 2., 3. derece farkı)?

Arkeolojik sit, doğal sitten ayrı bir rejime tabidir ve içinde "kaçıncı derece" olduğu her şeyi belirler. Bursa, özellikle İznik ve çevresi, toprağının altında yoğun tarihî katman taşıyan bir coğrafyadır; bu yüzden buralarda tapuda güzel görünen bir parsel, Koruma Kurulu haritasında 1. derece arkeolojik sit çıkabilir. Fotoğrafa, fiyata veya "yanına inşaat yapılmış" lafına değil, o parselin resmî sit durumuna bakılır.

1. derece arkeolojik sit, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında olduğu gibi korunan alandır. Burada kural olarak hiçbir yapılaşmaya izin verilmez, imar planında "aynen korunacak alan" olarak işlenir ve bilimsel amaçlı kazı dışında kazı da yapılamaz. Zorunlu altyapı işleri gibi çok dar durumlar, ancak müze müdürlüğünün (ve varsa kazı başkanının) görüşüyle Koruma Kurulu önüne gider; bu bir istisnadır, satın alma kararına dayanak yapılacak bir ihtimal değildir. Sana "1. dereceyi düşürtürüz, sonra yaparsın" diyorlarsa dur: derece düşürme kurul işidir, dilekle olmaz.

2. derece arkeolojik sitte yeni yapılaşmaya genel olarak izin verilmez; koruma ve kullanma koşullarını Koruma Kurulu belirler ve çoğunlukla yalnız mevcut, kullanılan tescilsiz yapıların basit onarımına imkân tanınır. 3. derece arkeolojik sit ise koruma-kullanma dengesi içinde sınırlı yapılaşmaya açılabilen derecedir: önce koruma amaçlı imar planı yapılır, sonra inşaat izninden önce ilgili müze müdürlüğü sondaj kazısı yaptırır, çıkan sonuç kurula gider ve ancak Koruma Kurulu kararıyla uygulamaya geçilir. Yani 3. derecede bile "serbest" diye bir şey yoktur; her adım izne bağlıdır ve süreç uzundur.

Özetle sıralama nettir: 1. derecede yapı yok, 2. derecede yeni yapı yok (dar onarım), 3. derecede plan ve kurul izniyle sınırlı yapı. Bir parselin kaçıncı derece sit olduğunu ve sınırının tam nereden geçtiğini almadan önce Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü ile ilgili belediyeden yazılı öğren; ada/parsel bazında sit sorgusu yaptır. Bu bilgi genel bir çerçevedir, kesin durum ve güncel kurul kararları için Koruma Bölge Kurulu, belediye imar müdürlüğü ve bir taşınmaz hukuku avukatına danışmak esastır; yatırım tavsiyesi değildir.